24 июня 2022 года, 21:00 (UTC+9:00) t в Якутске: 17 (21:00)

Виталий Басыгысов: Боломуочуйабыт уруккутаа±ар элбээтэ

Јріспµµбµлµкэ ата±ар туруутугар уонна уопсастыба сайдыытыгар Тірµт Сокуоммут оруолун туґунан Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Тµмэн) бэрэссэдээтэлэ Виталий Басыгысов санаатын µллэстэр.
 
— Виталий Николаевич, іріспµµбµлµкэ Конституцията ылыллыбыт сылларын дойду аныгы историятыгар ордук уустук кэминэн сыаналанар...
 
— Ити ССРС ыґыллыытын, коммунистическай идеологияны утары охсуґуу, Горбачев уонна Ельцин тус утарыта турсууларын кэмэ этэ. Бастакытынан, биллэрин курдук, Сэбиэскэй Сойуус састаабыттан Прибалтика іріспµµбµлµкэлэрэ тахсыбыттара, оттон Беловежскайдаа±ы сібµлэґии илии баттаммытын кэннэ, ССРС диэн ааттаах дойду букатын суох буолла диэн бµтэґиктээхтик ійдіібµппµт. Башкортостан, Татарстан іріспµµбµлµкэлэригэр, ону тэІэ Саха сиригэр судаарыстыбаннай суверенитет туґунан Декларациялар ылыллыбыттара. Онон 1978 сылтан µлэлээбит САССР Конституциятын оннугар саІа Конституция наадата тирээбитэ.
 
— Бастакы уочарат ханнык экономическай уонна политическай уларыйыылар тахсыбыттарай?
 
— Сойуус эстиитин кэмигэр, Российскай Федерация±а саІа лидер Борис Ельцин биир санаалаахтарын тµмэр кэмнэригэр, «Тіґі кыайаргытынан суверенитеты ылыІ» диэн лозунг тэнийбитэ. Јріспµµбµлµкэ экономикатын уларыта тутуу холобуругар – Ельцин ыйаа±ынан САССР баайын-дуолун комплекса бµтµннµµтэ, ис дьиІэр, ССРС бас билиитэ, іріспµµбµлµкэ бас билиитигэр бэриллибитэ, оттон іріспµµбµлµкэ сиригэр-уотугар базаламмыт бідіІ тэрилтэлэр акцияламмыттара. Российскай Федерацияны кытта биллэр усулуобуйаларга «Якуталмаз», билиІІинэн «АЛРОСА» хампаанньа систематыгар тірдµттэн уларыйыылар тахсыбыттара. Бас билиигэ быраап боппуруостарыгар эмиэ улахан міккµір буолбута, биллэрин курдук Тірµт Сокуон бастакы барыйааныгар – сир уонна сир аннын баайа, міккµірэ суох іріспµµбµлµкэ бас билиитинэн биллэриллибиттэрэ. Оттон салайыы систематын туґунан этэр буоллахха,   биллэн турар, аґара кииннэммит сэбиэскэй хаґаайыннааґыны кытта тэІнээтэххэ, тірдµттэн уларыйыылар буолбуттара. Сэбиэскэй экономика уонунан сыллар тухары биэдэмистибэ-салаа принцибинэн сайдыбыта, манна да±атан эттэххэ, бу ньыманы ордорооччулар билигин да бааллар. Маннык сайдыы усулуобуйатыгар іріспµµбµлµкэ салалтата, дьиІинэн, «Якутзолото», «Якутуголь», «Якуталмаз», ЛОРП уо.д.а. курдук бідіІ предприятиелар µлэлэригэр орооґор кыа±а суо±а. Ол эрээри компартия ніІµі бу предприятиелар µлэлиир сирдэригэр территориялары сайыннарыыга социальнай суолталаах бырайыактар олоххо киллэриллэллэрэ, холобур, Нерюнгри уонна Мииринэй оройуоннарыгар. Јріспµµбµлµкэ олохтоох дэнэр промышленноґы, тыа хаґаайыстыбатын сорох салааларын, холобур, µµтµ астааґыны, чэпчэки промышленность сор±отун, оло±у-дьаґа±ы хааччыйыыны хайа эрэ іттµнэн бэйэтин кыа±ынан сайыннарара, доруобуйа харыстабылын уонна µірэх салааларын хонтуруоллуура. Оттон промышленнай инфраструктура сайдыыта барыта ССРС Госпланын сµµнэ механизмын ніІµі ааґара. Билигин приватизация тµмµгэр промышленнай предприятиелар барылара кэриэтэ чааґынай буоллулар, оттон сир-уот сайдыытыгар субъект эппиэттиир: куораттар, біґµілэктэр, суол-иис уо.д.а. Ол эбэтэр билигин быраап уонна кыах быдан элбэх.
 
Эбэтэр сэбиэскэй кэмнээ±и уонна билиІІи бюджеты тэІнээн кірµі±µІ. Олору солкуобайга таґаардахха, мин эрэллээхтик этэбин, ол халлаан уонна сир курдук буолуо±а.
 
— Эн санаа±ар, ол кэмнэргэ Саха сирин уопсастыбатыгар сепаратистыы настарыанньалар тіґі кµµстээхтэр этэй?
 
— Прибалтар Сойуустан кірдірµµлээхтик аан бастакынан тахсыыларын чахчыта номнуо оччолорго фантастика уобалаґыттан ылыллыбата±ын ійдµіххэ наада. Дойду ыґыллыбытын кэннэ бэйэлэрин тутулуга суох буолууларын туґунан атын союзнай іріспµµбµлµкэлэр биллэрбиттэрэ. Мин санаабар, билигин Орто Азия сорох іріспµµбµлµкэлэригэр бэйэлэрин демарштарын туґунан олус кэмсинэр буолуохтаахтар. Оттон Российскай Федерацияны ылар буоллахха, оччолорго, 90-с сыллар са±аланыыларыгар, маннык настарыанньа±а, ба±ар, Чечняны эрэ кµтµрµіххэ сібі эбитэ буолуо. Биґиэхэ, Саха сиригэр, эрэллээхтик этэбин, эрдэттэн маннык санаа суо±а, оттон биирдиилээн саІа-иІэ баар эбит да буолла±ына, итини ким да, ол иґигэр, биллэн турар, Конституцияны ырытан оІорооччулар, кырдьыгынан ылымматахтара.
 
— СЈ Конституциятын билиІІи редакциятыгар бастакы барыйаантан «бµтµннµк уонна тыытыллыбакка» 32 ыстатыйа хаалбыт. Федеральнай сокуоннарга сіп тµбэґиннэриигэ ыытыллыбыт µлэни юридическай уонна историческай іттµттэн хайдах сыаналыыгын?
 
— Конституцияны билигин суруйаллара буоллар, мин саба±алыырбынан, маннык наґаа тэнийбит буолуо суох этэ. Сиґилии суруйуу бэйэтэ µгµс уларытыылары эрэйэр. Биґиги федеральнай сокуоннар баґылааґыннара биллэриллибит бµттµµн сомо±о Россия судаарыстыбатыгар олоробут. Онон бу сылларга балайда чаастатык ыстатыйалары – судаарыстыба тутулун принциптэрин быґаарбат уларытыылары эрэдээксийэлээн биэрии наадата тириирэ. Маннык кіннірµµлэри бу сылларга олус элбэ±и киллэрбиппит: биґиги хас сырыы аайы дойду сиригэр-уотугар бµттµµн биир сокуон эйгэтин тэрийэр туґугар бэйэбит Тірµт Сокуоммутун уларытарга 굴эллэрбит.
 
Оттон историческай сыанабыл чааґыгар эттэххэ, 2000 сыллар саІаларыттан Владимир Владимирович Путин былааска кэлиититтэн са±аламмыт Россия судаарыстыбаннаґын бі±іргітµµгэ дьаґаллар кэминэн-кэрдиинэн сіптііхтірі дакаастанна. БµгµІІµ кµІІэ политическай, экономическай сыґыаннаґыылар биир системалара µіскээтэ, сокуону таґаарыы бµттµµн биир эйгэтэ µлэлиир – бу улахан ситиґии. Бу системаны тутар туґугар федерация субъектара бары бэйэлэрин сокуоннарын сыыйа-баайа уларыппыттара. Пенсионнай система, нолуогу тµґэрии, социальнай мэктиэлэр холобурдарыгар билигин µлэлиир конструкция сіптіі±µн кірдірді. Мин санаабар, ити ордук пенсионнай хааччыйыыга биллэр-кістір.
 
Ол эбэтэр, бэйэбит сайдыыбытыгар олоххо баар боппуруостары быґаарыыга боломуочуйабыт уруккутаа±ар элбэх, онуоха сокуон тірµтµгэр судаарыстыба кыахтарын тардабыт. Бу Российскай Федерация бµтµннµµтµн ситиґиитэ.
 
— Виталий Николаевич, кэнэ±эс регион µрдµкµ дуоґунастаах сирэйин быґаарыыга кµµтµллэр уларыйыыларынан сибээстээн Конституция±а эмиэ уларыйыылар киирэллэрэ саба±аланар.
 
— Чахчы, ити уларыйыылар техническэй быґыылаах-майгылаах буолуохтара. Уустуктар тыл µірэхтээхтэрин ортотугар тахсаллар, олор нуучча тылыттан сахалыыга ыраастык тылбаастааґыны кытта сибээстээхтэр, ол эрээри биґиги ити соругу быґаарыахпыт дии саныыбын.
 
— Нэґилиэнньэ сорох ітті Тірµт СокуоІІа, холобур, сэбиэскэй Конституция±а баар алтыс ыстатыйатын уонна онно оло±урбут «Коммунизмы тутааччы сиэрин-майгытын кодексын» курдук идеологическай ис хоґооно суо±ун астыммат. Ити аныгы уопсастыба±а сиэр-майгы, духуобунас сыаннастарын тінµннэриигэ сыґыаннаа±ы эттэххэ.
 
— Политическай кірµµлэргэ оло±уран тµмэр идеология билигин баар буолуон сатаммат. Оттон сиэр-майгы сыаннастара суохтарыгар сыґыаран эттэххэ, бу бастатан туран, сонуну тар±атар ситимнэргэ аґара кіІµлµ биэрии тµмµгэ. Телевизор экраныгар кµнµскµ кэмІэ уонунан дьону іліртµµр хартыыналардаах сериаллар кістіллір уонна суукканы эргиччи кэриэтэ киґи аймах дьиэктэрин кірдірір тугунан да хааччахтаммат «сырдатыы» барар. Оттон цивилизованнай диэн ааттанар дойдуларга маныаха биллэр хааччахтар бааллар. АХШ-рын ылыахха, онно уопсастыбаннай миэстэлэргэ арыгыны иґии, дьахтар, эр киґи, омуктар икки ардыларыгар сыґыаннаґыылар чопчутук уонна кытаанахтык сµрµннэнэллэр.
 
Билигин Россия±а итэ±элинэн иитии µгµс дьиэктэргэ утарылаґар аналлаах, маныаха православнай культура элбэх дьону тµмэр, ол эрээри Россия нэґилиэнньэтин барытын буолбатах. Мин санаабар, уопсай культура таґыма µрдээтэ±инэ µтµі іттµгэр уларыйыылар сыыйа-баайа кістµіхтэрэ. Ити бэйэтин дьаалатынан буолуохтаах дуу, эбэтэр судаарыстыбабыт маныаха улахан кµµґµн-кµдэ±ин ууруохтаах дуу диэІІэ боппуруос аґа±ас. Биир чуолкай – билигин баар усулуобуйаларга уопсастыба сµрµн идеологиятын хас да этиинэн быґааран Тірµт СокуоІІа суруйар сатаммат, маннык холобурдар атын да дойдуларга баалларын билбэппин.
 
— Россия судаарыстыбатын, Саха Јріспµµбµлµкэтин атрибуттара биллэр-кістір буолууларын µрдэтиигэ туох дьаґаллар кімілііх буолуохтарай, ардыгар дьон гимн тексин билбэт, Конституция ыстатыйаларын кытта да билсибэтэх буолааччылар.
 
— Бу туґаайыынан тустаах хардыылары атын дойдулар холобурдарынан Судаарыстыбаннай Мунньахха бэйэтигэр да оІоруохха сіп этэ. То±о сатаммат буолуой? Холобур, пленарнай мунньах иннигэр парламентарийдар Российскай Федерация уонна Саха Јріспµµбµлµкэтин гимнэрин толорууларын олоххо киллэрэр. Биллэрин курдук, билигин Госдума±а ити олоххо киирдэ. Мин билэрбинэн, Россия гимнин футболга сµµмэрдэммит хамаанда толорор.
 
Сокуону айан оІоруунан дьарыктанааччылар, биллэн турар, бэйэлэрин µлэлэригэр, бастатан туран, конституция нуормаларынан салайтараллар. Ол эрээри манна да, сокуону таґаарыы эйгэтигэр, барыта эриэ-дэхси буолбатах, ырытан оІорооччуларга ардыгар ирдэбиллэр киирэллэр, прокуратура сіп тµбэспэти булар, сорох тµгэннэри суукка быґаарыллар уо.д.а. Ол эрээри ити барыта биґиги идэтийэр дьарыкпыт чэрчитинэн баран иґэр.
 
Оттон нэґилиэнньэни киэІник сырдатыыга сыґыаран эттэххэ, биллэн турар, іріспµµбµлµкэ гражданнара олох кыра саастарыттан Тірµт Сокуон балаґыанньаларын билиэхтээхтэр, сатаан олоххо туґанар буолуохтаахтар, іріспµµбµлµкэ Конституцията, бастатан туран, личность, тиґэ±эр бµтµн гражданскай уопсастыба сайдыытыгар сокуон базатынан сулууспалыахтаах.
 
Александра Бурнашева, Елена Баишева, «Ил Тµмэн» ха´ыат

Опубликовано: 20 апреля, 2012 - 16:59
^ Наверх ^
X
Ошибка в тексте:
Сообщить об ошибке администратору? Ваш браузер останется на той же странице