18 августа 2022 года, 00:42 (UTC+9:00) t в Якутске: 8 (03:00)

Виктор Губарев: К³м³т³, ³й³бµлэ кµµ´µрµ³хтээх

Билиҥҥитэ киһи илиитэ орооспотох, кини хабыр дьайыытыттан алдьамматах-кээһэммэтэх сир шарын 27%-на арыычча чөл туруктаах хаалла диэн буолар. Оттон ол онуоха-маныаха диэритин айылҕата чөл ордон хаалбыт быыкаайык куһуок сүнньүнэн Хотугу сир буолара бэлиэтэнэр.
 
Сирэйинэн сэрэйдэххэ, ол киһи бас-баттах орооһуутуттан Хотугу сир уратылаах кытаанах айылҕатынан, күнүнэн-дьылынан уонна күннэтэ тыыннаах буолуу дьэбир усулуобуйатынан эмиэ онуоха-маныаха диэри бэйэтин көмүскэнэн эрдэҕэ.
 
Ол эрэн аныгы цивилизация ити этиллэр уустуктары таһаҕас оҥостуммат буолбута ыраатта. Киэҥҥэ киирбэтэх, баарга баппатах киһи аймах хаһан санаата да, планета хайа баҕарар муннугун талбытынан «баһылыан» сөп.
 
Киэҥ Арассыыйа сирин-уотун иэнин 65%-на хотугу уонна арктическай территорияларга киирэр. Бу айылаах сөҕүмэр киэҥ сири-уоту түҥ былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри, Арассыыйа уонунан ахсааннаах кыра норуоттара иччилээн, сылаас тыыннаан олороллор. Ол түмүгэр атын хайа да бэйэлээх дойду «бу иччитэх сир» диэн бааһар кыаҕа суох. Үйэлэр тухары «Арассыыйа судаарыстыбата» диэн дорҕоонноохтук ааттанан кэллэ.
 
Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын судаарыстыба иннигэр үрдүк үтүөлэрэ итиннэ сытар. Киэҥ нэлэмэн иэннээх, уратылаах тыйыс айылҕалаах сиргэ-уокка уот умайар, киһи төрүүр, олох салҕанар. Бу кинилэр буолаллар Арассыыйа хотугу уонна арктическай кыраныыссаларын кыраҕы харабыллара, судаарыстыба бэриниилээх гражданнара. Сыччах ити үтүөлэрин туһугар судаарыстыба кинилэри маанылаан тутуохтаах, ийэлии амарахтык көрүөхтээх-истиэхтээх этэ. Ол аата бэлэми мэтиргэттэрэн, босхоҕо төкүнүтэн диэн буолбатах. Олохторун-дьаһахтарын, үлэлэрин төрүтүн оҥорон биэриэхтээх, ону уҕараабат болҕомтоҕо тутуохтаах.
 
— Кэлиҥҥи сыллар түмүктэринэн, — диир Ил Түмэн Арктика уонна төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар проблемаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Виктор Губарев, — Хотугу сир төрүт олохтоохторун ахсааннарыгар кыралаан эбиллии баар. 1990 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ 12867 эбэҥки, 5979 эбээн, 491 юкагир баара. 2009 сылга 13233 эбэҥки, 6832 эбээн уонна 596 юкагир баара улуустар хаһаайыстыбаннай учуоттарыгар бэлиэтэммит. Өрөспүүбүлүкэбитигэр өссө долганнар, чукчалар уо.д.а. аҕыйах ахсааннаах омуктар бэрэстэбиитэллэрэ олороллор.
 
Аныгы Арассыыйаҕа ханнык омук буоларыҥ сирэй докумуоҥҥар ыйыллыбат, онон дойду үрдүнэн хайа омук элбээбитэ-көҕүһээбитэ чуолкайдык биллибэт. Хотугу омуктар бэрэстэбиитэллэрэ бултааһыҥҥа уонна балыктааһыҥҥа сокуонунан көрүллэр чэпчэтиинэн туһаналлар. Маныаха кинилэр төрүт докумуоннарынан – пааспардарынан хайа омук буолалларын дакаастыыр кыахтара суох. Ол оннугар киһи дьоһунун уонна киэн туттуутун түһэрэр ыспыраапканан туоһулуохтарын наада. Ким эрэ «аан дойду гражданина» аатыран аҥаардастыы айбардыырга, соҕотохтуу сүүлүктүүргэ дьулуһуулаах. Үгүс киһи омугун аатын ааттатыан, онон киэн туттуон баҕалаах, оттон ол биһиэхэ аахсыллыбат буолбута ыраатта. Төрүт олохтоох хотугу омуктар ахсааннара кыралаан эбиллэр курдук буоллаҕына, төрөөбүт тылы сүтэрии процеһа тохтообот. Бу бэйэтэ туспа чинчийиини уонна судаарыстыба таһымыгар өйөбүлү эрэйэр проблема буолар.
 
— Аҕыйах ахсааннаах норуоттар социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларыгар сыһыаннаах кэлиҥҥи кэмҥэ федеральнай таһымҥа ылыллыбыт туох сокуоннар, дьайыылаах быһаарыылар баалларый?
 
— Бу ыйытыыгар балачча тэнитэн хоруйдуохпун сөп этэ. 90-с сыллар саҕаланыыларыгар Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттара сири туһаныыга, үгэс быһыытынан олохсуйан кэлбит хаһаайыннааһыннарын көрүҥнэригэр бырааптара судаарыстыба Сирин кодексыгар мэктиэлэнэн суруллубута. 1991 сыл алтынньытыгар ылыллыбыт «РСФСР норуоттарын тылларын туһунан», «Култуура туһунан» федеральнай сокуоннарга бу норуоттар тылларын уонна култуураларын судаарыстыбаннай өйөөһүн туһунан сурулла сылдьар. «Олохтоох салайыныы туһунан» ФС-ҥа аҕыйах ахсааннаах норуоттар олорор уонна хаһаайыстыбаны тэринэр сирдэригэр-уоттарыгар сир аннын баайа көһүннэҕинэ уонна хостонноҕуна, ол онтон киирэр үп-харчы сорҕото кинилэр социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларыгар барыахтааҕын туһунан этиллэр.
 
Хомойуох иһин, аҕыйах ахсааннаах норуоттары көмүскүөхтээх, кинилэр бырааптарын араҥаччылыахтаах бу уонна атын да сокуоннар сүнньүнэн кумааҕыга суруллубуттарынан көрүнньүк хааллылар. Сир бүгүн арыандаҕа эрэ бэриллэр, сирдэрин анныгар баай көһүннэҕинэ, хостооччу кинилэртэн тугу да ыйыта барбат. Нолуок ханнык эмэ өлүүтэ-чааһа олохтоох бюджекка киирдэҕинэ даҕаны, үп-харчы кинилэр социальнай проблемаларын быһаарыыга туһуланыа диэн ким да мэктиэлиир кыаҕа суох.
 
2000 сылтан ылата хотугу норуоттар социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларыгар туһуламмыт федеральнай таһымҥа ылыллыбыт биир да сокуон суох. Арай көс уонна көс аҥаардаах олохтоох омуктар бэрэстэбиитэллэрин регистрациялааһын, кинилэр олорор сирдэрин испииһэгин кэрискэтин туһунан сокуоннар бааллар. Көстөрүн курдук, бу сокуоннарга социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыы туһунан этиллибэт. Ол оннугар бу норуоттарга сыһыаннаах сокуоннартан туох өрүттэр түһэн хааллылар?
 
«РФ Хотугу сирин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын судаарыстыбаннай сүрүннээһин төрүттэрин туһунан» сокуон 2004 сылга Судаарыстыбаннай Дуумаҕа көтүрүллэн хаалбыта. Тоҕо? Арассыыйа айылҕа сырьетунан тыын уктан олорор судаарыстыба буолар. Кини үрдүкү былааһа ол баайы-дуолу хорҕомнуур олигархия кылааһын өрө тутар биир баайыылаах куомуннааҕа. Кинилэргэ кэннэ кэтинчэ да буоллун, сүөгэйин-сүмэтин түргэнник холбуйан ыла охсон, үбүн-харчытын кыраныысса таһынааҕы счеттарыгар ыытар эрэ кыһалҕалаахтар. Ол инниттэн Хотугу сир баайыгар-дуолугар адьырҕалыы сыһыаны талбытынан туттар уонна кими да кытта үллэстибэт туһугар бэйэлэрин хара дьайдаах суолларын сокуонунан хайыналлар. Эмиэ бу этиллэр сокуонунан Хотугу сир төрүт олохтооҕо олоҕун устатын тухары хаһаайынныыр сирин босхо туһаныахтаах бырааба сарбыллан хаалбыта. 2004 сылга диэри төрүт олохтоох дьоҥҥо бултааһыҥҥа уонна балыктааһыҥҥа ханнык да куонкурус көрүллүбэт этэ. Билигин кини сыччах оҥойор айаҕар эрэ бултуура көҥүллэнэр, атыылыыр, мэнэйдэһэр буоллаҕына куонкуруһу ааһыан наада. Сир анныгар ханнык баҕарар дьайыыны оҥорорго экологическай экспертизаны ыытыы ирдэнэр этэ. Ол суох оҥоһуллубута. Сир аннын туһаныы иһин төрүт олохтоох норуоттарга толуйуу харчы көрүллэрэ, ол эмиэ тохтотуллубута.
 
— Аҕыйах ахсааннаах норуоттар төрүт түөлбэлээн олорор регионнара аҕыйаҕа суох, ол иһигэр Саха сирэ киирсэр. Регионнардааҕы сокуону оҥорор бэрэстэбиитэллээх уорганнар Суд. Дуумаҕа сокуону көҕүлүүр бырааптаахтар. Ол быраап тоҕо ситэ туһаныллыбатый?
 
— Эттэҕиҥ үчүгэйин. Хотугу дьиэ табатын иитиитин туһунан сокуону көҕүлээбиппит хаһанын бэйэм да умнан бардым. Биһиги кэмитиэппит маннык сокуон барылын оҥорон Суд. Дуума регионнааҕы бэлиитикэҕэ, Хотугу сир уонна Дальнай Восток проблемаларыгар сис кэмитиэтигэр быйыл саас киллэрбитэ. Бу кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Н.Харитонов эппиэт суругар Арассыыйаҕа таба иитиитэ федеральнай сокуонунан буолбакка, РФ аграрнай-салаа нуормалаах аакталарынан уонна регионнардааҕы сокуоннарынан сүрүннэнэрин бэлиэтиир. РФ тыатын хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы А.Петриков «Хотугу таба иитиитин судаарыстыбаннай өйөөһүн туһунан» ФС-ну ырытан оҥорууга биһиги барылбыт туһаныллыан сөптөөҕүн туһунан этэр. Итинник.
 
Дьокутааттар Г.Артемьев, Е.Голомарева, Д.Горохов, Ю.Дойников, А.Кривошапкин, А.Крылов, С.Ларионов, С.Иванов уонна В.Губарев кыттыылаах «Көс олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттарга судаарыстыбаннай өйөбүл дьаһалларын туһунан» өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуон барылын оҥорон киллэрбиппит. Барылбыт өрөспүүбүлүкэ президенин, бырабыыталыстыбатын, минюһун, борокуратууратын сөбүлэҥнэрин ааспыта. Сокуон ылылыннаҕына, үчүгэй үп-харчы состоруулаах буолуон сөп. Көс олохтоох дьон саамай ыарахан олорор уонна үлэлиир усулуобуйалаахтара мөккүөргэ турбат. Биологическай ресурса көрүҥнэригэр кинилэргэ хааччах диэн суох буолуохтаах. Кыылы-сүөлү, көтөрү-сүүрэри, балыгы кинилэр хаһан да эһэр гына бултуохтара суоҕа. Айылҕаларыгар, хааннарыгар оннук култуура иҥэн сылдьар дьоно.
 
Сокуон барылыгар «фактория» диэн тыл суолтата кэҥэтиллэн киирдэ. Урут тутар, атыылаһар эрэ боломуочуйалаах тэрилтэ буоллаҕына, билигин ыстаадалар маршруттарын икки ардыларынааҕы пууҥҥа тэриллэн тутар, харайар, аһынан-үөлүнэн, табаарынан уонна култуурунай дьаһалларынан хааччыйар аналланыахтаах. Көс олохтоох үлэһиттэр олорор дьиэлэрэ ититии, сибээс, телевидение өттүнэн мобильнай тэрээһиннээх буолуохтаахтар. Сэбиэскэй былаас эстиэҕиттэн көс олохтоох дьон медицинскэй көрүүнэн хабыллыбат буолбуттара – бүгүҥҥү күннээҕи олохпут хобдох чахчыта. Үгүс киһи ыарыыга буулатан, ханна да көрдөрүммэккэ, эмтэммэккэ эрдэ олохтон барыыта салгыы тахса турар. Медицинскэй көрүү бу дьоҥҥо уруккулуу үлэлиир, олорор миэстэлэригэр тэриллиэн наада. Ол үөһэ бөһүөлэккэ киирэр түбэлтэлэригэр туох да уочарата, анал направлениета, ханнык да төлөбүрэ суох итинник өҥөнөн туһаныахтаахтар.
 
Судаарыстыба табаһыкка төлүүр мэктиэлэммит толуур харчытын сокуону утарар диэн бырачыастааһын баар. Кэтэх табатын көрөр көс община киһитигэр судаарыстыба тоҕо харчы төлүөхтээҕий диэн буолар. Оттон кэлэктиибинэй үлэ тутулун табаһыт ыспыт буолбатах эбээт. Хапыталыыһымы чэчирэтээри судаарыстыба бэйэтинэн суох оҥорон турар. Оччотугар билигин кэлэн «кэтэх-кэпэрэтиибинэй» диэн араастыа суохтаах. Таба иитиитэ, общиннайыттан-кэлэктиибинэйиттэн тутулуга суох, хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар олохторун үгэс буолбут майгыта, инники тыыннаах буолууларын мэктиэтэ. Толуур харчы ыстааданы кытта көсүһэ сылдьар дьоҥҥо барытыгар төлөнүөхтээх. Ол иһигэр сайыҥҥы сынньалаҥнарыгар дьонноругар илии-атах буолан көмөлөһө сылдьар оҕолоругар эмиэ. Бу сокуон ылыллан олоххо киирдэҕинэ, көс омуктар олохторун-дьаһахтарын, үлэлэрин-хамнастарын көрөр биир тутаах тирэхтэринэн буолуоҕа дии саныыбыт.
 
— Виктор Николаевич, хомунньууһу кытта бачча сэлэһэн баран, бэлиитикэни таарыйбакка хааллардахпына, дьон өйдүө суоҕа. Бу сыл ыам ыйын 2 күнүгэр күүһүгэр киирбит 40№-дээх ФС-ҥа регионнар баһылыктарын быыбардааһын балаһыанньата ылыллыыта – бу былаас күүһүн көрдөрөр дуу, мөлтөҕүн туоһута дуу?
 
— Туох ханнык иннинэ былаас бэйэтигэр эрэлэ, кытаанах сүрүнэ суоҕун туоһулуур дии саныыбын. Быыбары былаас норуоттан куттанан, уйулҕата хамсаан көҥүллээтэ. Биһиги, хомунньуустар, быыбары утарбатах эрэ буолбатахпыт, өссө уһун сылларга ол туһугар дьаныардаахтык охсуһан кэллибит. Дэмэкэрээтийэни өрө туттаҕа аатырар былаас дьиҥ дьыалатыгар абсолютнай монархияҕа дьулуһуута – улаханнык кэлэтэр. Биһиги президентэн саҕалаан регион баһылыгар тиийэ, икки эрэ болдьоххо быыбарданар балаһыанньаларын туруорабыт. Хайы-үйэ икки болдьоҕун олорон баран, бэлитиичэскэй клоунаданан хаттаан былааска ыттыбыт бүгүҥҥү президени киллэрэн туран. Уопсастыбаны сокуонунан араастаан хааччахтааһыны, араастаан сиидэлээһин ньымаларын туттууну – биһиги сорунуулаахтык утарабыт.
 
— Өрөспүүбүлүкэбитигэр сыһыаннаах вице-президент институтун туһунан туох санаалааххыный?
 
— Туохха наадалаах институтуй, муҥ саатар президент күлүгэ да буолбатах. Баара-суоҕа сорук боллур уолугар холуубун. Оттон итинник «чиэскэ» тиксиэн баҕалаах эрэттэр, анал института да суох, биһиэхэ кырыы кырыытынан буолуохтаахтар.
 
— Сэрии сылларыгар оҕо саастара ааспыт дьоҥҥо социальнай чэпчэтиини көрүү боппуруоһа үгүстэри долгутар. РФКП фракцията бу боппуруоска туох позициялааҕый?
 
— Итинник сокуон наада. Аан дойду иккис сэриитигэр Сэбиэскэй Сойуустан ордук эмсэҕэлээбит атын ханнык да судаарыстыба суох. Тыылга улаханныын-кыралыын бүттүүн алдьархайдаах ыар үлэни, өлүүнү-сүтүүнү көрсүбүттэрэ. Улуу Кыайыы тыылга эмиэ тэҥинэн уһаарыллан ситиһиллибитэ. Суд. Дуумаҕа маннык сокуон барыла туора ууруллан турар. Мин билэрбинэн, арай Белгород уонна Вологда уобаластарыгар «Бэтэрээннэр тустарынан» федеральнай сокуоҥҥа эбии тутан, сэрии сылларын оҕолоругар 300-тэн 800 солк диэри төлөбүр көрөллөр. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр «Үлэ бэтэрээнэ» социальнай чэпчэтиилэрдээх анал категория дьон баар. Барыларын бииргэ суулуу тутан ол категорияҕа анньан кэбиһэллэр. Сэрии кэминээҕи оҕолор билигин лаппа сааһырбыт уонна кырдьаҕас дьон буолаллар. Ахсааннара, олох сокуонунан, аҕыйыы турар. Төрүт Сокуонугар «социальнай судаарыстыбабын» диэн сурунар Арассыыйа хаалынньаҥнарыгар көмөлтөлөөх илиитин уунуохтаах. Өссө төгүл этэбин – сокуон ылыллара наада.
 
— Былаас үөскээбит быһыыга-майгыга сөп түбэһэн, имигэстик уларыйан биэрэр курдук дии. Гражданнар, уопсастыбаннас туруорсууларын истэр, утары барар диэтэхпинэ, сөбүлэһиэҥ дуо?
 
— Барыта хараҕы баайыы, дьону муннарыы. Дьон чахчы абаран-сатаран, тиһэҕэр тиийэн уулуссаларга, болуоссаттарга тахсар. Биллэн турар, араас сыаллаах-соруктаах, ол иһигэр Арассыыйаны оҥочо кэриэтэ хачайдаан, тимирдэр толкуйдаах күүстэр эмиэ бааллар. Ол эрэн сүрүн маасса былаас араас үөнүттэн-күрдьэҕэтиттэн абарар бырачыаһын биллэрэр. Былаас гражданнарыгар утары барбат, норуотун баҕатын истибэт. Хайдах гынан хааччахха тутар тобулун эрэ толкуйдуур.
 
Бүгүн хайдахтаах да дьоһун уонна тыын суолталаах боппуруоска норуот үтүө көҥүлүн истиини – референдуму ыытар кыах суох буолла. Референдум сокуонунан бобулунна. Миитиннээһин, түмсүү, хаамсыы иһин туох да кыайан уйбат ыстарааптара олохтоннулар. Ол дуо, былаас гражданнарыгар алгыстаах илиитин утары уунуута? Инникитин өссө туох-туох самнарыылаах ньыма, алдьатыылаах өй-санаа иитиэхтэнэрин таайа эрэ сатыахха сөп буолуо. Ол гынан баран, норуоту сыапка тутар кыаллыа суоҕа, хайдахтаах да былаас ону ситиһиэ суоҕа.
 
Прокопий Иванов, «Ил Тµмэн» ха´ыат

Опубликовано: 27 июня, 2012 - 08:57
^ Наверх ^
X
Ошибка в тексте:
Сообщить об ошибке администратору? Ваш браузер останется на той же странице